среда, 3 октября 2012 г.

Իմ թատրոնը. իմ երկխոսությունը


Փոքր տարիքում մայրիկս ինձ, եղբորս ու հորեղբորս աղջկան հաճախ տանում էր Վանաձորի տիկնիկային թատրոն: Դա ինձ համար իսկական տոն էր: Լուռ ու ուշադիր դիտում էի ներկայացումները, գիտեի հերոսներին: Մտքիս մեջ կերտում էի այն կերպարներին, ովքեր կարդում էին կենդանիների խոսքերը: Հիշում եմ, որ ամեն տիկնիկի հետեւում պատկերացնում էի որոշակի կերպար ու այնքան էի համոզված իմ պատկերացրածի հավաստիության մեջ, որ տուն վերադառնալուն պես տատիկիս պատմում էի, թե իբր ներկայացումից հետո դեր կարդացողները բեմ բարձրացան, ու ասենք, աղվեսի դեր ասողը շիկահեր նիհար աղջիկ էր: 
Տիկնիկային թատրոնի տարիքից հետո առաջին անգամ Վանաձորի Հովհաննես Աբելյանի անվան դրամատիկական թատրոն այցելեցի մոտավորապես 12-13 տարեկանում: Հորեղբայրս երկու տոմս էր բերել իմ ու եղբորս համար, ու այդ օրը դիտեցինք «Բալենու այգին»: Այդ ժամանակ ո՛չ դերասան էի ճանաչում, ո՛չ գիտեի՝ բեմադրությունն ինչ է, ոչ էլ թատրոնում կարողանում էի ինքնուրույն տոմսի վրա գրված տեղը գտնել: Բաց այդ ամենը ժամանակի հարց էին. այդ օրը կարեւոր մի բան հասկացա. ես թատրոնը սիրեցի: Ինչու՞ սիրեցի. այդ հարցի պատասխանը ես դեռ չունեի, բայց թատերական մթնոլորտն ինձ դուր եկավ: Դպրոցական տարիներիս դիտեցի Վանաձորի դրամատիկական թատրոնի ոչ այնքան հաճախ թարմացվող խաղացանկի ներկայացումների մեծ մասը:
Իսկ թատրոնի հանդեպ սերը պիտի բացահայտվեր ու բացատրվեր արդեն Երեւանում: Առաջին շրջանում անհայտ մի ուղղորդմամբ մի քանի ներկայացում դիտեցի Սունդուկյանի անվան ակադեմիական թատրոնում, սակայն հենց սկզբից էլ մեծ բեմն ու մեծ դահլիճը, չափազանց շատ աթոռներն ինձ անհյուրընկալ ու անհրապույր թվացին: Դե իսկ Դրամատիկ թատրոնի, Համազգային թատրոնի, Տիկնիկայինի, ու հատկապես Դերասանի տան փոքր ու հյուրըկալ, ջերմ դահլիճներն մոռացնել տվեցին ակադեմիականի մեեեծ դահլիճը :) Չէ, Սունդուկյանի անվան թատրոնի դեմ բան չունեմ, մի քանի լավ ներկայացումներ էլ դիտել եմ այնտեղ, բայց դե փոքրիկ բեմերն այլ մտերմություն են ենթադրում…
Թատրոնով գրավվելս, հափշտակվելս միանգամից եղավ: Թատրոնում ես ուրիշ իրականություն տեսա. բեմադրիչի իրականությունը: Բեմադրիչ-արարիչը բեմի վրա մի իրականություն է ստեղծում, ու դու ինքնակամ գալիս ես, որ հանդիպես այդ իրականությանը: Ուրիշ հարց է, թե հանդիպու՞մ ես արդյոք, բայց ամեն դեպքում դու անում ես այդ քայլը, դու գնում ես հանդիպման:
Ի սկզբանե ներկայացման գնալիս փորձում էի դատարկված մտնել թատրոն, որ տեսածս իրականությունը մեջս տեղավորվելու տեղ ունենա, ու եթե անգամ վարագույրն իջնելուց հետո այն շատ կարճ ժամանակում պիտի ինձ լքի, մի շտրիխ թողնի մեջս, նոր լքի: Շատ հաճախ, ցավոք, ներկայացումն այդպես էլ ներսիս չի հասել, այդպես էլ չի ցանկացել երկխոսել կամ էլ նրա խոսքն ինձ չի ուղղված եղել: Իհարկե, եղել են նաեւ ներկայացումներ, որ հենց ինձ հետ են խոսել, ինձ սեր են տվել, ստիպել են արտասվել, ստիպել են գործել կամ լռել…

Ու հենց այդ ներկայացումներն էլ ինձ կապել են թատրոն ասված երեւույթին, հաճախ երեկոներին ուղղորդել են հենց թատրոնի շենք:
Չափազանց տարվելով թատրոնով՝ մի պահ ցանկացա թատերագիտությունը մասնագիտությունս դարձնել: Դա նշանակելու էր թատրոնին ներսից նայել, թատրոնի մեջ մտնել ու տեսնել նաեւ այն, ինչը կարող էր այնքան էլ չտեղավորվել իմ պատկերացրած երկխոսության մեջ: Ու ես հետ քաշվեցի, մնացի հանդիսատես, մնացի երկխոսության մեջ իմ տեղում, երկխոսություն, որը դեռ երկար կշարունակվի ու կծավալվի…

понедельник, 1 октября 2012 г.

Կարոտը բազմատարր…


Հոկտեմբերն աշնան ամենասիրելի ամիսն է, ոսկեծամ, ոսկեթել, իսկ իմ մեջ կարոտ է…

Դրսում ջերմ է ու հաճելի, իսկ իմ ներսում կարոտ է…

Թատրոն, կինո, ցուցահանդես գնալու ժամանակն է, իսկ սրտումս կարոտ է…

Գեղեցիկ լինելու ու գեղեցիկ շորեր հագնելու եղանակն է, իսկ իմ մեջ կարոտ է…

Արեւի վերջին ճառագայթներով ջերմանալու օրեր են, իսկ ես կարոտում եմ…

Վերջին պաղպաղակն ուտելու ժամանակն է, իսկ ես կարոտում եմ…

Տերեւները զարդարում են փողոցները, իսկ ես կարոտում եմ…


Երեկոները դեռ կարելի է զբոսնել, իսկ ես կարոտում եմ…

Սիրուց ջերմանալու ու սիրո մեջ պարուրվելու եղանակն է, իսկ ես կարոտում եմ…


пятница, 21 сентября 2012 г.

Անկախության համը. մոմի հետքերն ու իմ սերնդի քաղցր մանկությունը


Հայաստանի անկախության մասին գրելն ինձ համար հեշտ չի: Գրել այդ մասին, նշանակում է գրել իմ մասին, իմ մանկության մասին, իմ ամենաիմի մասին, մի բան, որի մասին շատ-շատ եմ մտածել, հիշել, վերլուծել, բայց երբեք չեմ գրել:
21 տարի առաջ այս օրը ես երեք տարեկան էի ու կախված էի միայն մայրիկիցս: Անկախություն էր երկրում, թե կախում, ոչ հասկանում էի, ոչ էլ ինձ հետաքրքրում էր:
Գիշերը, երբ լույս չէինք ունենում, տատիկիս հետ տնով մեկ շրջում էինք մոմը ձեռքներիս: Ու հետո հաջորդ առավոտյան ես, մի փոքրիկ աղջնակ, իմ նման փոքրիկ մի դանակ ձեռքիս, քերում էի մոմի հետքերը, որ կաթել էին մեր գիշերային շրջագայության հետեւանքով: Գիշերները տատիկիս մոտ էի պառկում, քանի որ մեր բնակարանում շատ ցուրտ էր, ու նա էլ առիթն օգտագործելով, ինձ ռուսերեն բառեր էր սովորեցնում: Տատիկս թերեւս դեռ լավ չէր ընկալում, որ մենք անկախացել ենք, ու մեզ արդեն հայոց լեզու էր պետք սովորել: 
Խորհրդային իներցիայով նա ինձ ու եղբորս ռուսերեն էր սովորեցնում, իսկ մեծ տարիքում էլ անընդհատ կոչ էր անում ռուսալեզու գրականություն շատ կարդալ:

Անկախության ճանապարհն ինձ համար սկսվում է մեր տան հատակին թափված մոմից ու իմ հատուկենտ ռուսերեն բառերից, սառն անկողնուց ու տատիկիս ջերմ սիրուց…
Անկախության հռչակման հաջորդ տարիներն ավելի լավ եմ հիշում. երբ խաղում էինք բակում, մթության մեջ, ու մեկ էլ հանկարծ պատուհաններից երեւում էր լույսը….ուռաաաաա, լույսերը տվեցին, գոռում էինք մենք ու վազում ամենքս մեր տուն: Այ թե ուրախություն էր, այ թե ոգեւորություն էր: Հիմա չեմ էլ հիշում, թե մենք՝ երեխաներս, ինչ էինք անում այդպես կարեւոր լույսի հետ կապված, բայց երեւի թե միայն այն միտքը, որ լույս կար, մեզ ուրախացնում էր:
Տանն էլեկտրականություն լիներ, թե չէ, մարդկանց հոգիներում լույս կար հաստատ: Հիշում եմ, թե որքան հարեւաններ էին մեր տուն գալիս այդ օրերին: Ու գալիս էին առանց զանգելու, առանց զգուշացնելու, ուղղակի, վեր էին կենում ու գալիս… ու մերոնք էլ չէին մտածում, թե ինչ հյուրասիրեն. կարտոֆիլը դնում էին վառարանի մեջ, թթու էլ ոնց էլ չլիներ, կճարվեր, ու վերջ. հաճելի երեկոն ապահովված էր, անգամ եթե կեսից լույսն անջատեին:
Հորեղբորս գործարանն այդ տարիներին Ռուսաստանի հետ էր համագործակցում, ու ինքը մի քանի անգամ այնտեղից վարելով մեքենա է բերել: Կապ չկար, հեռախոս չկար, ու մինչեւ հորեղբայրս տուն էր հասնում, մերոնք անհանգստությունից կես մարդ էին դառնում: Իսկ մենք՝ երեխաներս, այդ օրը երջանիկ էինք. Հորեղբայրդ ամենից շատ քաղցրավենիք էր բերում մեզ համար, որը մեզ բավականացնում էր մինչեւ նրա հաջորդ գնալը: Բայց քաղրավենիքը դեռ մի կողմ…իմ մանկության ամենատաքուկ ժամերն էին, երբ հորեղբայրս մեր մեծ ընտանիքը հավաքում էր մեր փոքրիկ խոհանոցում, եւ ընթրիքի համեղ սեղանի շուրջ մինչեւ ուշ գիշեր ձգվում էին նրա պատմություններն իր ճամփորդության մասին: Մենք՝ ես, եղբայրս ու հորեղբորս աղջիկը, լսում էինք մեզ համար հեքիաթային այդ դեպքերն ու ամենքս մեր երեւակայության մեջ դրանց մի ընթացք տալիս…
Քաղցր, անուշիկ ու անցած մանկությունս…որ համընկավ Հայաստանիս անկախության, դրա համար պայքարի ու դրա ծանր հետեւանքների հետ… մանկությունս, որ հիշելիս կոկորդս խեղդվում է, աչքերս ջերմանում են արտասուքից, ու մի թախծոտ լույս է իջնում վրաս… Մեր բակի ընկերուհիներս, որոնցից 90 %-ի ընտանիքները լքեցին անկախ Հայաստանը, մարդիկ, ովքեր ապրել էին 21 տարի առաջ այս օրը տեղի ունեցած ազգային վերելքն ու զգացել անբացատրելի մի բան՝ անկախություն…
Ու թերեւս այդ մեծ հույսերն էլ պատճառ դարձան այն մեծ հիասթափության ու դատարկությանը, այն մեծ ազգային անկումին, որ ունեցանք, որ ունենք ու որի մասին չեմ ուզում խոսել այսօր ու այստեղ, անկախության ու մանկությանս իմ հարազատ փոքրիկ սենյակից… 

вторник, 18 сентября 2012 г.

Նրանք չեն ծերանա


Այս ամառ սիրելիիս հետ հյուրընկալվեցինք Քարվաճառում: Այնտեղ անցկացրած ժամանակ մեկ օրը նվիրեցինք դեպի Գանձասար ուղեւորությանը: Չքնաղագույն Գանձասար հասնելը Քարվաճառից մի քիչ բարդ է, եթե սեփական մեքենա չունես:
Պետք է առավոտյան վաղ արթնանաս, Ստեփանակերտ տանող ավտոբուսով հասնես Գանձասարի խաչմերուկ, իսկ այնտեղից արդեն մոտավորապես 15-20 կմ ճանապարհ կանցնես այնպես, ինչպես բախտդ կբերի: Մեր բախտը լավ էլ բերեց. մի քանի կմ էինք հասցրել քայլել, երբ ստեփանակերտցի մի բարի ընտանիք մեզ վերցրեց՝ իրենց մեքենայով Գանձասար հասցնելու:
Հրաշալի Գանձասարի բառերով աննկարագրելի գեղեցիկ տեսարանը վայելելուց հետո մի խումբ սփյուռքահայերի հետ իջանք Վանք գյուղ: Այստեղ մի քիչ շրջելուց հետո ճանապարհ ընկանք դեպի նույն խաչմերուկը, որպեսզի Ստեփանակերտի ավտոբուսով վերադառնանք Քարվաճառ: Որոշեցինք ճանապարհին մեքենա կանգնեցնենք եւ քայլելով հասնենք խաչմերուկ, քանի որ շատ ժամանակ ունեինք:
Մի քանի կմ էինք քայլել, երբ մի մեքենա կանգնեց մեր մոտ: Դե, քանի որ կանգնել էր, մոտեցանք: Միջին տարիքի ամուսիններ էին՝ Հայկն ու Վարդուհին: Տիկինն ուսուցչուհի էր, երկուսն էլ՝ շփվող ու հաճելի անձնավորություններ:
Շուտով զրույցի ընթացքում պարզվեց, որ նրանք էլ են Քարվաճառ գնում, եւ մեզ հասցրին ոչ թե մինչեւ խաչմերուկ, այլ մինչեւ Քարվաճառ:
Յուրահատուկ ու օրինակելի զույգ էին: Արձակուրդն անցկացնում էին Հայաստանում ճամփորդելով:
«Եկանք Ջերմուկ, հետո որոշեցինք Գորիս գնալ, այնտեղից՝ Շուշի, հետո էլ՝ Գանձասար, հա, ընթացքում էլ Ստեփանակերտ էլ մտանք: Հիմա էլ որոշեցինք Քարվաճառ գնանք», պատմեց տիկին Վարդուհին:
Երեխաներն ամուսնացել են, հիմա էլ վայելում են իրենց տարիների վաստակը: Իրենց մեքենայով ճամփորդում են. եղել են Հայաստանի գրեթե ամեն մի անկյունում: Իրենց հետ ամեն մի անհրաժեշտ իր ունեին. վրան, սպասք, փոքրիկ գազօջախ, փոքրիկ սեղան-աթոռ:
Քարվաճառը միակ տեղն էր, որտեղ ամուսինը եղել էր առանց կնոջ. շատ էր հավանել, հիմա էլ տիկնոջն էր տանում ցույց տալու: Այնտեղ ծանոթ ունեին, բայց չէին զանգելու, պիտի գնային գետի ափին, տաք ջրի մոտ վրան խփեին: Ու այդպես գիշերել են ողջ Հայաստանում: Իրենք երկուսն էլ 60-ն անց էին, բայց կյանքը, հայրենիքի, բնության ու մարդկանց հանդեպ սերը եռում էր մեջները: Ասում են՝ մենք չենք ծերանում, դեռ այնքան տեղեր ունենք գնալու: «Ամբողջ տարվա համար բավական է այս մի ամսվա հավաքած էներգիան:

Էրեխեք ջան, կարեւորը՝ իրար շատ սիրեք ու երջանիկ եղեք: Կարեւորը՝ մի խելքի եք», բարեմաղթեցին մեզ հրաժեշտից առաջ՝ մի քանի ժամվա մեջ ցույց տալով ստացված կյանքի ու ամուսնության լավագույն օրինակ:
Այսպիսի ընտանիքներ մեր հասարակությանը շատ են անհրաժեշտ: